بحث جامعی درباره پوشک گرفتن کودک (مشکلات در ادرار و مدفوع کودکان)

آموزش توالت رفتن به کودک

nooredideh.com

 ـ چگونه توالت رفتن را به کودکان آموزش دهیم؟

 پاسخ:بهترین فصل برای آموزش توالت رفتن، بهار و تابستان است؛ زیرا در این فصل‏ها، لباس کودک، کمتر است و شست و شو راحت‏تر انجام می‏شود. افزون بر این، لگن را می‏توان در فضای باز قرار داد. مناسب‏ترین سن، 18 تا 24 ماهگی است و پیش از این سن مطلوب نخواهد بود.

زمان آموزش از 2 هفته تا 2 ماه طول می‏کشد و به ندرت ممکن است تا 6 ماه هم ادامه یابد. توجه داشته باشید که پسران، دیرتر از دختران، این مطلب را می‏آموزند.

این آموزش نباید با موقعیت‏های استرس‏آور، یعنی فشارهای روحی کودک (از شیر گرفتن، جدا کردن برای خواب، تعویض خانه، تولد یا قبل از تولد نوزاد جدید، ترس و...) همزمان باشد که در این صورت، مقاومت روانی خواهد داشت و آموزش به سامان نمی‏رسد.

چند نکته‏ی اساسی

1. آمادگی جسمانی کودک: باید عضلات مثانه‏ی کودک سفت باشد. نشانه‏ی ضعیف بودن عضلات، کم بودن فاصله‏ی ادرار در پوشک است. در صورت ضعف عضلات، آموزش را تا 5 ماه به تأخیر بیندازید و اگر مشکل، تا 4 سالگی حل نشد، به پزشک مراجعه کنید.

2. بردباری والدین: بردباری والدین، به ویژه مادر، در این مسأله ضرورت دارد. اگر خودتان در موقعیت استرس (فشار روحی) هستید، اقدام نکنید. شتاب در آموزش توالت رفتن، سبب فشار روحی کودک می‏شود؛ فشار روحی اضطراب می‏آورد؛ اضطراب سبب تکرر ادرار می‏شود و آموزش به تأخیر خواهد افتاد.

3. عدم استفاده از زور و اهرم فشار: در این مسأله، به هیچ وجه از زور و اهرم فشار استفاده نکنید.

چگونگی آموزش
همراه با کودک خود، لگنی را بخرید و در گوشه‏ی حمام یا توالت قرار دهید تا زمانی که بپرسد: این چیست؟ به او بگویید که لگن را برای چه کاری تهیه کرده‏اید و بر روی آن، برچسب‏هایی از شکل حیوانات بزنید و نامش را نیز بر روی لگن بنویسید و بگویید: این لگن از آن تو است.
خوب است ابتدا با لباس، روی لگن بنشیند و بعد به مدت یک هفته، روی شورت پارچه‏ای، شورت گرهی را ببندید و پس از یک هفته، او را رها کنید. بهترین شلوار برای این موقعیت، شلوار گشاد و راحت، و کشدار است.

ابتدا از آموزش عمل دفع آغاز کنید؛ زیرا فرصت کافی برای اعلام دارد. زمان دفع، به طور معمول، 2 یا 3 بار در روز، بعد از غذا یا پس از خواب است.

وقتی اعلام می‏کند، با چهره‏ای آرام و شاد و بدون شتاب به سویش بروید تا احساس نکند برای شما دردسر ایجاد کرده است؛ زیرا ممکن است برای پرهیز از ایجاد دردسر، عمل دفع را اعلام نکند.

پس از اعلام، او را به آرامی روی لگن بنشانید و برایش قصه یا شعر بخوانید و یا برایش نقاشی کنید. می‏توانید خرس پشمالو یا عروسکش را در اختیارش بگذارید تا سرگرم شود. توجه داشته باشید که لگن، سرد و سفت نباشد و بدن کودک به پلاستیک، حساسیت نداشته باشد. در این صورت می‏توانید از پمادهای ضد حساسیت استفاده کنید.

اگر تا 5 دقیقه بعد، عمل دفع را انجام نداد، اجازه دهید برخیزد و ساعتی بعد، آن را تکرار کنید. اگر چند لحظه پس از برخاستن از روی لگن، عمل دفع را انجام داد، عصبانی نشوید و آن را به حساب لجبازی او نگذارید. احتمال دارد یبوست، سبب تأخیر در دفع شده یا این عمل برای جلب توجه باشد. در این صورت فقط اظهار تأسف کنید.

برای آموزش ادرار، همین عمل را حدود 8 تا 10 بار تکرار کنید. اگر تا حداکثر 2 ماه موفق نشد و مقاومت کرد، معلوم می‏شود وارد جنگ قدرت با مادر شده است؛ بنابراین، برای مدت 4 تا 6 هفته او را رها سازید و پس از این مدت، دوباره آغاز کن

 

306 ـ از كجا بفهمم كه فرزندم آمادگى دستشویى رفتن را دارد تا آموزش را آغاز كنم؟
براى این آموزش باید زمینه‏هایى فراهم باشد:
1. سن فرزند شما باید از 18 ماهگى گذشته باشد؛ و گرنه آموزش فایده‏اى نخواهد داشت (ر.ک: پرسش 308)
2. گستره واژگانى كودك نیز باید بین 30 تا 50 كلمه باشد كه برخى از این واژگان به ادرار (جیش) و مدفوع (پى‏پى) مربوط مى‏شود. در صورتى كه فرزند شما در تكلم تأخیر داشته باشد ، در آموزش كنترل ادرار و مدفوع او موفق نخواهید شد؛ زیرا نمى‏تواند مفهوم آموزش را درك و از آن پیروى كند. افزون بر این، هنگام نیاز به دستشویى، توانایى اعلام آن را ندارد.
3. فرزند شما باید فشار را در روده‏هاى خود احساس كند و پس از عمل دفع، به رابطه بین این دو پى ببرد. از نشانه‏هاى این درك، این است كه ناگهان بازى خود را به مدت چند ثانیه متوقف و بعد كمى احساس ناراحتى مى‏كند و به والدین پیام مى‏دهد كه خودش را كثیف كرده و باید تمیز شود یا در گوشه‏اى كز مى‏كند و در پوشك خود مشغول دفع مى‏شود.

 

308 ـ زمان مناسب براى آموزش دستشویى رفتن چه زمانى است و آموزش بى‏موقع (زودرس و دیررس) چه پیامدهایى دارد؟
آگاهى براى ادرار كردن در 15 ماهگى ایجاد مى‏شود و كودك احساس مى‏كند كه مى‏خواهد ادرار كند؛ ولى نمى‏تواند خود را نگه دارد؛ زیرا تا پیش از 18 ماهگى بر ماهیچه‏هاى بدن خود كنترل ندارد و از داشتن پوشك خیس اظهار ناراحتى نمى‏كند؛ بنابراین، اقدام براى آموزش كنترل ادرار قبل از 18 ماهگى فایده‏اى ندارد و آموزش زود هنگام ممكن است در او عدم احساس كفایت، عدم اعتماد به نفس، عدم حس استقلال، حس لجاجت و حتى وسواس را ایجاد كند؛ بنابراین، مناسب‏ترین سن براى آموزش دستشویى رفتن، 18 ماهگى به بعد است؛ به ویژه كه زمینه‏هاى دیگر مانند افزایش گستره واژگانى كودك و بیدارى حس تقلید در او، به این آموزش كمك مى‏كند.
همان گونه كه آموزش زود هنگام مشكل ایجاد مى‏كند، آموزش دیر هنگام نیز مناسب نیست؛ پس آن را بیش از حد به تأخیر نیندازید، مگر این كه مشكلى پزشكى در میان باشد .بى‏توجهى به آموزش به موقع ممكن است عوارضى چون بازى با مدفوع  و آلوده كردن زندگى و در مواردى بیمارى را در پى داشته باشد.
آموزش به موقع كنترل ادرار، در شكل‏گیرى شخصیت كودك اثر دارد و در حقیقت نخستین مسؤولیت جدى او به شمار مى‏رود.
كودك با كسب مهارت دستشویى رفتن، بر دو دستگاه بدن خود تسلط مى‏یابد و از این تسلط احساس غرور مى‏كند و در نتیجه اعتماد به نفس او بالا مى‏رود. افزون بر این، از تمیز بودن خود احساس خشنودى مى‏كند و شاداب‏تر است.

 

مقاومت کودک در دفع ادرار و مدفوع

سوال232 ـ پسر 4 ساله‏ام براى عمل دفع مقاومت مى‏كند و دیر به دیر به دستشویى مى‏رود. آیا علت خاصى دارد؟

اگر این رفتار كودك مقطعى باشد، جاى نگرانى نیست. گاهى كودكان به علل مقطعى مانند قرار گرفتن در محیطى جدید یا در جاهایى كه توالت برایشان ناآشنا است، ممكن است تا 48 ساعت هم عمل دفع را انجام ندهند كه ضررى ندارد؛ اما اگر همیشگى است، باید علت‏یابى و مشكل حل شود.

علل احتمالى این رفتار عبارتند از:

1. یبوست مزمن: یبوست، عامل مهمى در خوددارى از دفع است

2. زحم در محل مخرج دفع: در صورتى كه نشانه‏هایى بر احساس ناراحتى او در این محل مى‏بینید، به پزشك مراجعه كنید.

3. ترس از توالت: به این دلیل كه مى‏ترسد داخل منفذ توالت بیفتد، از عمل دفع خوددارى مى‏كند. تا مدتى گوشه حمام را براى عمل دفع او آماده سازید و با رسم خطوطى بر روى كاغذ، برایش توضیح دهید كه زیر منفذ توالت چاه نیست؛ بلكه لوله‏اى است كه به بیرون مى‏رود.

4. عدم آگاهى: برخى از كودكان گمان مى‏كنند كه با عمل دفع، قسمتى از بدنشان از آن‏ها جدا مى‏شود! با استفاده از آبمیوه‏گیرى، عمل دفع را برایش توضیح دهید كه مدفوع او مانند پوره‏هاى سیب یا هویج است كه دور ریخته مى‏شود.
5. اثبات استقلال: احتمالا با این كار مى‏خواهد استقلال خود را تثبیت كند و به شما بفهماند كه در امورى، فقط او تصمیم گیرنده است و دیگران به ویژه والدین نمى‏توانند جلو تصمیمش را بگیرند. در این صورت بكوشید زمینه‏هاى تثبیت استقلالش را (براى مثال با واگذارى امور شخصى به او) به شكل درست فراهم آورید.

6. انتقامجویى: احتمال دارد این رفتار، نوعى مقاومت و مبارزه با والدین باشد. اگر در این مورد با او خوب برخورد نكرده، و از اهرم فشار استفاده كرده‏اید، تا مدتى فشارها را بردارید.

7. سرگرمى: گاهى كودكان آن قدر سرگرم بازى مى‏شوند كه به علایم دفع بى‏توجهى مى‏كنند. شما باید در موقعیت‏هاى مناسب (به طور معمول پس از صرف غذا یا پس از بیدار شدن از خواب) او را به دستشویى ببرید.

8. احساس لذت: گاهى خارش ناشى از نگهدارى مدفوع یا سنگینى ناشى از آن، باعث احساس لذت كودك مى‏شود كه لازم است با استفاده از راهكارهاى پیش گفته، جلو این رفتار گرفته شود تا در آینده به انحرافات جنسى و اخلاقى نینجامد.

 

231 ـ دختر 4 ساله‏ام هنوز هم شلوار خود را كثیف مى‏كند (مدفوع می کند). آیا طبیعى است؟ اگر طبیعى نیست، چگونه باید این مشكل را از بین ببرم؟

اگر این رفتار، موردى باشد، اشكالى ندارد و حتى ممكن است در سنین بالاتر هم اتفاق بیفتد. علت كثیف كردن‏هاى موردى، پرخورى و بدخورى، محیط جدید، سرگرمى و بى‏توجهى به علائم دفع، بردن مكرر كودك به دستشویى و نگهداشتن طولانى در آن جا، و بى‏توجهى والدین به اعلام كودك است.

در صورتى كه عمل دفع در شلوار به علل ذیل همیشگى باشد، نگران كننده است و باید از بین برود.
 
1. یبوست مزمن: در یبوست مزمن، كودك نمى‏تواند مدفوع سفت را دفع كند و هر قدر مدفوع خود را بیشتر نگه دارد، روده‏ى بزرگ، متورم‏تر و بزرگ‏تر و ماهیچه‏هایش شل مى‏شود و نمى‏تواند مدفوع را به موقع و به طور مؤثر به جلو براند و لایه‏هاى بعدى مدفوع كه شل هستند، بیرون مى‏زنند.

در این صورت، سعى كنید با توجه كردن به رژیم غذایى او، مشكل را برطرف سازید. استفاده از سوپ، سبزى، حبوب، آب كافى و مایعات (به ویژه آب پرتقال و آب آلو)، پوره‏ى آلو، شربت و مرباى انجیر و مواد فیبردار مانند میوه و غلات سبوس‏دار، در رفع یبوست كودك مؤثرند.

در صورتى كه یبوست كودك با این رژیم غذایى مرتفع نشد، باید تحت نظر پزشك از داروهاى مسهل، شیاف و پمادهاى مناسب استفاده شود.
توجه داشته باشید كه بازى و حركت و تلاش كودك، در طبیعى شدن وضعیت دفع او مؤثر است.
 
2. فشارهاى روحى: یكى از عوامل جدى ناتوانى در كنترل مدفوع در كودكان، فشارهاى روحى ناشى از اختلافات والدین، حسادت شدید به فرزند دوم، تنبیه بدنى و... است.
ترس بیش از حد از كتك، در عملكرد طبیعى بدن كودك اختلال ایجاد مى‏كند و باعث شل شدن عضلات اسفنكتر مى‏شود.

برخوردهاى هیجانى مادر نیز عامل فشار روحى كودك و استمرار این رفتار است؛ چون گمان مى‏كند مادر دوستش ندارد.

3. ترس از توالت: اگر فرزند شما از توالت مى‏ترسد، آن را از بین ببرید. توجه داشته باشید كه كودكان از صداى سیفون و از سقوط به داخل منفذ توالت مى‏ترسند.

4. لجبازى: استفاده از اهرم فشار براى توالت رفتن و برخوردهاى نامناسب هنگام كثیف كردن شلوار، او را وارد جنگ قدرت با والدین مى‏كند تا مدتى با حفظ آرامش و خونسردى خود، از این كه شلوارش را كثیف كرده، فقط اظهار تأسف كنید. به گونه‏اى برخورد نكنید كه احساس گناه كند. در این صورت، یك مشكل كوچك، به یك بحران تبدیل خواهد شد.

5. علل پزشكى: در صورتى كه علل پیش گفته را بررسى كردید و نتیجه‏اى نگرفتید، به پزشك مراجعه كنید. احتمال مشكلات جسمى و پزشكى، از جمله ضعف ماهیچه‏هاى روده بزرگ، اختلالات جذب، نشانگان روده تحریك‏پذیر، گشاد شدن روده بزرگ، كم كارى تیروئید، بیمارى هیرش پرونگ (نبود رشته‏هاى عصبى در روده)، تنگى مادرزادى مخرج دفع، شكاف تحتانى ستون فقرات، نقص در كانال نخاعى یا التهاب در نخاع وجود دارد كه باید درمان شود.

307 ـ فرزندان ما تا چه سنى باید قدرت دفع را پیدا كنند و از چه سنى به بعد نگران كننده است؟
اغلب كودكان تا 3 سالگى، توانایى كنترل مدفوع را به دست مى‏آورند و اگر پس از این سن، گاهى خود را كثیف كنند، نگران‏كننده نیست؛ زیرا آموزش و عادت كامل زمان مى‏خواهد. حتى اگر آموزش، ملكه ذهن كودك هم شده باشد، امكان بازگشت وجود دارد كه آن را «بازگشت خود به خود» مى‏نامند. این رفتار به معناى از دست رفتن سعى قبلى مادر و آغاز مجدد آموزش نیست.
اختلال موردى و نه همیشگى ممكن است به سبب بیمارى مقطعى، خستگى شدید، هیجان و ترس، تصادف، دورى از خانه، جدایى ناگهانى یك عضو مهم خانواده، فرزند جدید، دعوا با همسالان، مشكلات خانوادگى و در كودكان بزرگ‏تر، مشكلات مدرسه از جمله امتحان باشد كه نگران كننده نیست و استمرار نمى‏یابد.

309 ـ پسر 4 ساله‏ام در برابر دستشویى رفتن مقاومت مى‏كند. علت چیست و چگونه مى‏توان این مشكل را برطرف كرد؟
این گونه مقاومت‏ها عللى دارد:
1. جنگ قدرت با والدین: آیا زمان تذكر براى دستشویى رفتن كودك، از تحكم و اهرم فشار استفاده مى‏كنید؟ آیا در صورت خیس یا كثیف كردن شلوار، عصبانى مى‏شوید و فریاد مى‏زنید و آیا از تنبیه بدنى استفاده مى‏كنید؟
این گونه رفتارها با كودك، او را به جنگ قدرت با والدین مى‏كشاند. اگر تاكنون این گونه برخورد كرده‏اید، فشارها را براى 4 تا 6 هفته قطع، و در صورت خیس یا كثیف كردن شلوار فقط اظهار تأسف كنید. مطمئن باشید كه پس از این مدت، دست از جنگ بر مى‏دارد.
2. جلب توجه: آیا هنگام خیس یا كثیف كردن شلوار، واكنش و حساسیت شدید نشان مى‏دهید؟ گروهى از مادران براى پیشگیرى از نجاست منزل و گروهى دیگر براى جلوگیرى از آلودگى زندگى، در برابر این رفتار كودك واكنش و حساسیت بیش از حد نشان مى‏دهند.
با توجه به این كه كودكان نیاز به جلب توجه دارند، در صورت واكنش والدین در برابر این رفتار، براى جلب توجه آنان، این رفتار را تكرار مى‏كنند؛ پس حساسیت خود را كاهش دهید و با مشاهده این رفتار، با حفظ خونسردى اظهار تأسف كنید و به آرامى بگویید كه بزرگ شده است و نباید شلوار خود را خیس یا آلوده كند.
3. بازى: كودكان به شدت به بازى علاقه دارند و ترك بازى و رفتن به دستشویى براى آنان بسیار سخت است؛ به همین دلیل مقاومت مى‏كنند.
براى مواجهه با این علت، باید انگیزه دستشویى رفتن را با تشویق و جایزه دادن و در صورتى كه نتیجه نداد، با روش قطع فعالیت و محرومیت در او ایجاد كنید

310 ـ كودك 5 ساله من گاهى رختخواب خود را خیس مى‏كند. آیا به او شب ادرار گفته مى‏شود؟
شب ادرارى با بى‏اختیارى ادرار (Enuresis)، به معناى ناتوانى در كنترل ادرار، و نوع ویژه‏اى از مشكلات خواب كودكان است كه شرایط خاصى دارد. خیس كردن‏هاى اتفاقى، شب ادرارى نیست؛ حتى كودكان بزرگ‏تر از فرزند شما هم ممكن است به ندرت رختخواب خود را خیس كنند.
ما در صورتى كودك را شب ادرار مى‏دانیم كه دو بار در هفته و دست كم سه ماه پیاپى رختخواب خود را خیس كند و حداقل سه سال سن یا سطح رشد معادل سه سال داشته باشد؛ بنابراین، به كودكان زیر سه سال حتى با وجود این شرایط، شب ادرار اطلاق نمى‏شود.
كودكان شب ادرار به طور معمول، همزمان و همراه با این مشكل، نشانه‏هاى دیگرى نیز دارند: آنان عصبى و تحریك‏پذیرند و آستانه تحمل پایینى دارند؛ از تاریكى مى‏ترسند و به سختى مى‏خوابند؛ گاهى در خواب سخن مى‏گویند؛ احساس حقارت و ناامنى مى‏كنند؛ عملكرد ذهنى آنان اندك است و افت تحصیلى دارند؛ ناخن مى‏جوند و گاهى انگشت مى‏مكند.

شب ادراری

311 ـ فرزند 2 ساله‏ام را از پوشك گرفته‏ام؛ اما همچنان شب‏ها بستر خود را خیس مى‏كند. كودكان از چه سنى توان كنترل ادرار در شب را دارند؟
در نوزادان، بازتابى به نام «عكس العمل تخلیه مثانه» وجود دارد؛ یعنى زمانى كه مثانه از ادرار پر مى‏شود، ماهیچه‏ها منقبض مى‏شوند و بر مثانه فشار مى‏آورند و ادرار به طور خودكار خارج مى‏شود. كودكان زیر 2 سال، پر شدن مثانه و خارج شدن ادرار را حس مى‏كنند؛ اما نمى‏توانند از ریزش آن جلوگیرى كنند و این مسأله در حدود نیمى از كودكان تا 3 سالگى هم ادامه مى‏یابد؛ بنابراین، تعداد كمى از كودكان تا پیش از 3 سالگى مى‏توانند شب‏ها ادرار (عملكرد مثانه) خود را كنترل كنند و حتى پس از این سن هم كنترل در كودكان متفاوت است و احتمال دارد تا 6 سالگى نیز ادامه یابد؛ پس نگران نباشید. در این سن (2 سالگى) به كودك شما شب ادرار اطلاق نمى‏شود (ر.ک: پرسش 310)
در صورتى كه پس از 6 سالگى این كنترل ایجاد نشد یا 6 تا 12 ماه خود را كنترل كرد و پس از این زمان، شب ادرارى دوباره آغاز شد (شب ادرارى عود كننده) باید به فرزندتان كمك كنید (ر.ک: پرسش 313 تا 320)

312 ـ با این كه 12 سال از عمر پسرم مى‏گذرد، هنوز مسأله شب ادرارى او حل نشده است. این مشكل تا چه سنى ادامه خواهد داشت؟
شب ادرارى كودكان، مشكلى است كه با افزایش سن، خود به خود از بین مى‏رود، مگر این كه منشأ جسمى (پزشكى) داشته باشد (حدود 5 درصد) كه در این صورت، كودك شب ادرار باید تحت درمان قرار گیرد. در 10 سالگى حدود 3 درصد گزارش شده است.
فرزند شما اكنون وارد دوره نوجوانى (12 تا 18 سالگى) شده كه در این سن، حدود 5 / 1 درصد گزارش شده كه در نهایت تا مرحله بلوغ جنسى (حدود 14 سالگى) ادامه مى‏یابد؛ به ویژه اگر شب ادرارى در خانواده شما ارثى باشد (ر.ک: پرسش 317)
این مشكل به ندرت (1 درصد) در بزرگسالى ادامه مى‏یابد؛ پس نگران دانشگاه و ازدواج فرزندتان نباشید و مطمئن باشید كه این مسأله به زودى حل خواهد شد.
در زمان باقیمانده سعى كنید با راهكارهاى ذكر شده در بخش شب ادرارى این كتاب، از بار فشار روحى او بكاهید.313 ـ علل جسمى و پزشكى شب ادرارى كودكان چیست و در این صورت چه باید كرد؟
حدود 5 درصد (و بنا بر پژوهش‏هاى دیگر، 2 و 10 درصد) از شب ادرارى‏هاى كودكان به علت مشكلات جسمى و ضایعات عضوى است كه پیش از هر گونه بررسى، باید این مشكلات احتمالى رد، و از نبودن مشكل عضوى اطمینان حاصل شود.
مهم‏ترین نشانه این نوع شب ادرارى این است كه هیچ شبى ترك نمى‏شود. گاهى ممكن است علل پزشكى و غیر پزشكى (ر.ک: پرسش 317) با هم وجود داشته باشند كه نباید از این علل چند گانه غفلت كرد.
مهم‏ترین و شایع‏ترین علت جسمى شب ادرارى كودكان، عفونت مجراى ادرار است كه در دختران زیر 5 سال بیشتر دیده مى‏شود و علت عفونت، سرایت میكروب از مقعد به مجراى ادرار به جهت شست و شوى دختر از جلو به عقب است. علت دیگر ابتلاى افزون‏تر دختران از پسران، كوتاه‏تر بودن «میزراه» (مجراى ادرار) آنان در مقایسه با پسران است.
در صورتى كه كودك، شب ادرارى نداشته یا پیش‏تر داشته و مدتى (6 تا 12 ماه) قطع بوده و دوباره آغاز شده است نیز احتمال عفونت مجراى ادرار زیاد است.
از نشانه‏هاى دیگر این علت، احساس سوزش هنگام دفع ادرار، تكرر فزاینده دفع ادرار به میزان كم، درد در قسمت پایین كمر یا یك طرف شكم، ادرار به رنگ قرمز، صورتى یا دودى در اثر وجود خون، و تب است.
در صورت وجود چنین نشانه‏هایى، پس از آزمایش كامل و كشت ادرار، براى رفع مشكل، آنتى‏بیوتیك مناسب تجویز مى‏شود.
علت مهم دیگر، تأخیر در رشد سامانه عصبى ـ عضلانى كنترل كننده دفع ادرار است كه باعث ضعف عضلات مثانه (عضلات اسفنكتر) مى‏شود و كودك نمى‏تواند ادرار خود را در شب كنترل كند یا این كه مثانه او كوچك است.
از نشانه‏هاى این علت، آن است كه كودك در طول روز، بیشتر از كودكان دیگر به دستشویى مى‏رود.
این دو مشكل (ضعف عضلات و كوچكى مثانه) را مى‏توان با تمرین «كشش مثانه» به تدریج از بین برد (ر.ک: پرسش 319)
یكى از نشانه‏هاى علل پیشین (عفونت مجراى ادرار، ضعف عضلات و كوچكى مثانه) این است كه كودك، روز ادرارى هم دارد؛ یعنى در طول روز هم نمى‏تواند ادرار خود را كنترل كند.
عفونت مثانه یا ورم و یا سنگ مثانه هم در ردیف علل پیشین است.
علت جسمى دیگر براى شب ادرارى، دیابت قندى است كه باعث تكرر ادرار و گاهى سبب شب ادرارى كودكانى مى‏شود كه پیش‏تر كنترل ادرار داشته‏اند.
علت دیگر پزشكى، دیابت بى‏مزه (دیابت انسى پید) است. علت دیابت بى‏مزه، اختلال هورمونى است و از ناتوانى غده هیپوفیز در ترشح هورمون ضد ادرار«ADH» ناشى مى‏شود.
نشانه‏هاى دیابت بى‏مزه عبارتد از: دفع مكرر ادرار در شب به مقدار زیاد، كمرنگ و رقیق بودن ادرار، تشنگى بسیار، و لاغرى به جهت كاهش وزن.
در صورت وجود دیابت بى‏مزه، متخصص، دارویى به نام «دسموپرسین» (Desmopressin) تجویز مى‏كند كه نوعى هورمون ضد ادرار مصنوعى است تا ناتوانى غده هیپوفیز در ترشح این هورمون را جبران كند. این دارو به شكل اسپرى بینى استفاده مى‏شود و به صورت قرص نیز موجود است.
دسموپرسین در مقایسه با داروهاى دیگر، عوارض كمترى دارد. احتمال تورم مجارى بینى، خونریزى بینى، سردرد، و دل درد از عوارض این دارو است. افزون بر این علل، علل پزشكى دیگرى نیز احتمال دارد: ضایعات مغزى (آسیب به مركز كنترل ادرار در مغز)، عقب ماندگی ذهنی، صرع، نارسایی کلیه ها، ضربه های وارد شده به ستون فقرات و نخاع، شکستگی لگن، کم خونی و کمبود کلسیم خون، التهاب ناحیه تناسلی و انحراف در دستگاه تناسلی که با ختنه شدن کودک حل می شود، و در موارد نادر، نقص مادر زادی در مجرای ادرار و گاهی بیماری در بقیه دستگاه های بدن.

 

314 ـ پسر 8 ساله‏ام هیچ مشكلى جسمى ندارد؛ اما شب‏ها رختخواب خود را خیس مى‏كند. علت چیست و چه باید كرد؟
در صورت منتفى بودن علت جسمانى (پزشكى) شب ادرارى (ر.ک: پرسش 313)، علت آن مى‏تواند اضطراب ناشى از فشار روحى دراز مدت باشد كه بیش از چند ماه طول كشیده است.
علل اضطراب كودك ممكن است فشارهاى روحى ناشى از مرگ یكى از اعضاى خانواده، جدایى والدین، اختلاف والدین، توجه بسیار آنان به برادر یا خواهر كوچك‏تر، تنبیه بدنى، تبعیض بین فرزندان و مقایسه آنان، كمبود محبت، نقص عضو، آزار همكلاسى، آزار قلدر محله یا برادر و خواهر بزرگ‏تر و احساس حقارت ناشى از ضعف اعتماد به نفس باشد.
شما باید براى رفع مشكل شب ادرارى فرزندتان، اولا زمینه‏ها و علل اضطراب او را از بین ببرید و ثانیا از برخوردهایى كه باعث تشدید اضطراب و در نتیجه شب ادرارى افزون‏تر او مى‏شود بپرهیزید:
1. او را تنبیه بدنى نكنید و حتى از تهدید به كتك نیز بپرهیزید.
2. مسأله را بزرگ نكنید. جمله‏هایى مثل «ما از خجالت نمى‏توانیم سرمان را بلند كنیم»، مسأله را بزرگ و مشكل او را دو چندان مى‏كند. به گونه‏اى برخورد كنید كه احساس كند از این مسأله نگران نیستید و به او اطمینان دهید كه این مشكل موقتى است و از بین مى‏رود.
اگر شما یا عضو دیگرى از خانواده، در كودكى به شب ادرارى دچار بوده‏اید، آن را به كودك خود بگویید. این مطلب به طور جدى از بار فشار روحى او مى‏كاهد. اگر كودك بداند كه برخى از همكلاسى‏هایش یا كودكان برخى از نزدیكان نیز چنین مشكلى دارند، خاطرش آسوده‏تر مى‏شود.
3. از تحقیر و سرزنش او بپرهیزید. جمله‏هایى چون «تو مایه ننگ خانواده ما هستى» و «تو آبروى خانواده را برده‏اى» بسیار ناروا است.
4. او را هرگز به رسوا كردن و آبروریزى نزد دیگران تهدید نكنید.
5. او را به بى‏قیدى و تنبلى و بى‏حالى متهم نسازید.
6. مراقب خواهر یا برادرش باشید كه او را به جهت بوى نامطبوع تشك یا بدنش مسخره نكنند.
7. او را با همسالانش مقایسه نكنید و شب ادرارى نداشتن آنان را به رخش نكشید.
8. هر شب در حمام، سبدى با شلوارى خشك قرار دهید و به او بیاموزید كه خودش پس از تطهیر بدن، شلوارش را تعویض كند. تعویض شلوار او به وسیله شما، باعث احساس حقارتش و در نتیجه فشار روحى بیشتر خواهد شد و....
9. او را نیمه شب به حمام نبرید؛ اعصابش را به هم مى‏ریزد.
10. اگر براى روى تشك او از روكش پلاستیكى استفاده مى‏كنید، حتما از نوح نرم و بى‏صداى آن باشد.
11. در مهمانى‏ها بهتر است شب را در منزل میزبان نمانید و براى خواب به منزل خود بروید و در صورت ضرورت یا در مسافرت‏ها، سعى كنید كسى متوجه مشكل او نشود.
توجه داشته باشید كه تمام موارد پیش گفته، فشار روحى او را بیشتر مى‏كند و اگر گمان مى‏كنید با این گونه رفتارها مشكل او حل خواهد شد، به طور قطع اشتباه مى‏كنید. شب ادرارى فرزند شما، اختلال یا عادتى عصبى است و عادت عصبى با این رفتارها درمان نمى‏شود.
این رفتارها دقیقا مثل این است كه جایى آتش گرفته باشد و شما به جاى آب، روى آن بنزین بریزید.
در صورتى كه با راهكارهاى پیش گفته، اضطراب و فشارهاى روحى فرزندتان از بین نرفت، روان‏شناس مى‏تواند با روش ایجاد آرامش (Relaxation therapy) یعنى شل كردن عضلات و كشش‏هاى عضلانى، و روش اشباع (Saturation) یعنى خارج كردن ذهن از ابهام مطلب به كمك تكرار و روشنگرى، و روان پزشك با درمان دارویى (ر.ک: پرسش 315) به فرزند شما كمك كند.

 

315 ـ در صورتى كه منشأ شب ادرارى كودك، فشار روحى باشد، آیا مى‏توان با مراجعه به روان‏پزشك و مصرف دارو مشكل را حل كرد؟
منشأ شب ادرارى فرزند شما هر چه باشد. مى‏توانید به روان‏پزشك مراجعه كنید؛ اما در صورتى كه علت آن، فشارهاى روحى (اضطراب) باشد، زمانى مراجعه به روان‏پزشك مطلوب و لازم است كه شب ادرارى، باعث اختلالات رفتارى (ناخن جویدن، انگشت مكیدن، تیك و...) و افت تحصیلى شده باشد؛ در غیر این صورت، توصیه مى‏شود با از بین رفتن زمینه‏هاى فشار روحى او مشكل فرزندتان را حل كنید.
خوشبختانه بیشتر كودكان مبتلا به شب ادرارى با منشأ پیش گفته، به ویژه در سنین پایین‏تر، بدون مراجعه به روان‏پزشك و بدون مصرف دارو و مشكلشان حل مى‏شود؛ البته اگر والدین، شرط پیشین (از بین بردن زمینه‏هاى فشار روحى) را رعایت كنند.
در هر صورت اگر مایلید به روان‏پزشك مراجعه كنید، براى كودكان زیر 6 سال توصیه نمى‏شود.
روان‏پزشك به طور معمول، «ایمى پرامین» (Imipramine) را براساس وزن كودك یا نوجوان تجویز مى‏كند كه بر عضله‏هاى اطراف مثانه اثر مى‏گذارد و كودك مى‏تواند در طول خواب، ادرار خود را نگه دارد. این دارو حدود 20 درصد سبب قطع كامل و 80 درصد باعث كاهش شب ادرارى مى‏شود. متأسفانه با قطع ایمى پرامین، شب ادرارى در بیش از نیمى از كودكان باز مى‏گردد.
توجه داشته باشید كه ایمى پرامین، عوارض جانبى (بى‏خوابى، خواب‏آلودگى، بى‏قرارى، كاهش اشتها، سردرد و عوارض كبدى) نیز دارد.
روان‏پزشك، افزون بر این دارو، دیگر داروهاى ضد افسردگى مانند ترى سیكلیك (Tricyclic) و آمفتامین (Amphetamine) را نیز تجویز مى‏كند. متخصص اعصاب و روان، گاهى از هیپنوتیزم نیز ممكن است براى این مشكل استفاده كند. فایده هیپنوتیزم این است كه كودك را بر مسلط شدن بر مشكل توانا مى‏سازد.

316 ـ پسرى 6 ساله دارم كه پس از تولد خواهرش دچار شب ادرارى شده است. علت چیست و چگونه مى‏توان مشكل را حل كرد؟
علت شب ادرارى فرزند شما، حسادت به دختر تازه متولد شده است. حسادت باعث فشار روحى و فشار روحى سبب اضطراب مى‏شود (ر.ک: پرسش 314).
او شب هنگام خواب مى‏بیند كه دیگر مورد توجه نیست و این كابوس، او را دچار مشكل شب ادرارى مى‏كند.
فرزند اول شما تاكنون سید و سرور و در متن زندگى بوده و اكنون با تولد فرزند جدید به حاشیه رفته و دیگر مانند قبل مورد توجه شما و دیگر نزدیكان (پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، دایى، خاله و...) نیست و تحمل این حالت برایش بسیار سخت است.
اگر مى‏خواهید مشكل او از بین برود، توجهتان را از فرزند دوم كمتر و به او بیشتر توجه كنید .جالب است بدانید كه فرزند اول شما، گاهى در بیدارى و به عمد رختخواب خود را خیس مى‏كند؛ زیرا مى‏بیند كه وقتى خواهر كوچكش پوشك خود را خیس مى‏كند، مادر هنگام تعویض او، با مهربانى برایش شعر مى‏خواند و او را غرق در بوسه مى‏كند. او نیز با امید به چنین رفتارى از سوى مادر، تشك خود را خیس مى‏كند كه البته صبح هنگام با برخورد غیر منتظره مادر! شگفت‏زده مى‏شود.
توجه داشته باشید كه این گونه رفتارها، «واپس روى» است و اگر برخورد شما با پدیده فرزند دوم، حساب شده و درست باشد، دوامى نخواهد یافت.

317 ـ پسر 7 ساله‏ام مشكل جسمى و فشار روحى (اضطراب) ندارد؛ اما شب‏ها رختخواب خود را خیس مى‏كند. علت چیست و چگونه باید مشكل را از بین ببریم؟
شب ادرارى، افزون بر مشكل جسمى (ر.ک: پرسش 313) و فشار روحى (ر.ک: پرسش 314) ، علل دیگرى هم دارد:
1. عمیق بودن خواب: وقتى مثانه از ادرار پر مى‏شود، به مغز پیام مى‏دهد كه بیدار شود و اگر خواب فرزند شما عمیق باشد كه به طور معمول ارثى است، مغز این پیام را دریافت نمى‏كند؛ در نتیجه بیدار نمى‏شود و رختخواب خود را خیس مى‏كند؛ بنابراین، شما باید او را بیدار كنید. دوبار بیدار كردن با نرمى و عطوفت (دو ساعت بعد از خواب و دو ساعت قبل از بیدار شدن او) كافى است.
2. حساسیت كلیه‏ها: مى‏دانید كه كلیه‏ها به سرما حساسند و وقتى در معرض سرما قرار مى‏گیرند، ادرار سازى آن‏ها بیشتر مى‏شود و این ادرارها را به سمت مثانه هدایت مى‏كنند و مثانه زودتر از حد معمول پر مى‏شود؛ بنابراین، در فصل‏هاى سرد سال باید دماى اتاق مناسب باشد؛ زیرا ممكن است كودك، پتو را كنار بزند. بهترین كار، پوشش مناسب است كه در صورت كم شدن دماى اتاق یا كنار زدن پتو، مشكلى برایش پیش نیاید.
3. ترس از توالت: برخى كودكان، هنگام پر شدن مثانه بیدار مى‏شوند؛ اما به جهت ترس از توالت، به دستشویى نمى‏روند. توصیه مى‏كنم با مهربانى به فرزند خود بگویید كه هر وقت از خواب بیدار شد و احساس كرد ادرار دارد، شما را هم بیدار كند تا به اتفاق هم به دستشویى بروید.
مهتابى یا چراغ كم نورى در مسیر اتاق به دستشویى یا چراغ قوه، از ترس او مى‏كاهد. اگر هیچ یك از این راهكارها نتیجه نداد، ناگزیر مى‏توانید (به ویژه در صورت دور بودن توالت) تا مدتى از لگن در گوشه حمام یا اتاقش استفاده كنید.
4. تنبلى: گاهى كودك از خواب بیدار مى‏شود؛ اما براى رفتن به دستشویى، از بستر خود بیرون نمى‏آید. براى رفع این مشكل، اولا رخوت و سستى بدن او را از بین ببرید و ثانیا براى دستشویى رفتن به او كمك كنید تا از بستر خود بیرون آید.
تكان خوردن‏ها و شانه به شانه شدن‏هاى او نشانه خوبى است كه بیدار شده و به دستشویى نیاز دارد.
5. انتقامجویى: كودك ممكن است براى انتقال خشم خود به والدین به جهت اعمال فشار آنان براى انضباط شدید یا عدم تفاهم آنان با هم، بستر خود را خیس كند.
6. وراثت: این مسأله در برخى خانواده‏ها ارثى است و توجه به وضعیت پدر و مادر یا برادر و خواهر بزرگ‏تر در كودكى، این را نشان مى‏دهد. براساس پژوهش‏ها اگر پدر و مادر، هر دو در كودكى به شب ادرارى مبتلا بوده‏اند، احتمال دچار شدن كودك هفتاد درصد، و اگر یكى از آن دو دچار بوده، احتمال شب ادرارى كودك، سى درصد بیشتر از دیگر كودكان خواهد بود.

318 ـ پسر 6 ساله من هر چند ماه یك بار، دو یا سه شب پیاپى رختخواب خود را خیس مى‏كند. آیا او شب ادرار است؟ علت چیست؟
ما به خیس كردن‏هاى موردى شب ادرارى اطلاق نمى‏كنیم؛ زیرا شب ادرارى شرایط ویژه‏اى دارد (ر.ک: پرسش 310)؛ بنابراین، فرزند شما شب ادرار نیست. دلیل این رفتار، عواملى مقطعى و گذرا است كه او را دچار هیجان مى‏كنند؛ حتى ممكن است این هیجان، ناشى از رویدادى جالب مانند جشم سالروز تولد باشد.
عوامل هیجان‏انگیز عبارتند از:
1. تصادف؛ 2. ترس شدید مقطعى از والدین؛ 3. تأخیر والدین به ویژه پدر در توبیخ (اگر فرزند شما مرتكب خطایى مى‏شود كه لازم است او را توبیخ كنید، آن را به تأخیر نیندازید و برایش خط و نشان نكشید. خوابیدن با دلهره ناشى از این تهدید، او را دچار مشكل مى‏كند؛ 4. فوبیاى (ترس بیمارگونه) مدرسه . اضطراب امتحان؛ 6. كابوس ناشى از دیدن فیلمى عاطفى یا ترسناك و یا دیدن سیرك؛ 7. مراجعات مكرر به بیمارستان جهت درمان؛ 8. بسترى شدن در بیمارستان (براى كودكان 2 تا 4 ساله)؛ 9. عمل جراحى؛ 10. ترس از تزریق آمپول؛ 11. جدایى مقطعى از مادر (1 ماه یا بیشتر)؛ 12. تغییر منزل یا مهاجرت؛ 13. مسافرت و جدایى از منزل و كسانى كه با آنان رابطه عاطفى دارد. این دلتنگى در كنترل مثانه اختلال ایجاد مى‏كند (سرگرم كردن كودك در مسافرت و فراهم ساختن زمینه لذت بیشتر از وضعیت جدید، مانع از این مشكل مى‏شود)؛ 14. رقابت‏هاى شدید؛ 15. برخى داروهاى شیمیایى كه در افزایش ادرار مؤثرند.

319 ـ آیا افزون بر درمان پزشكى و روان‏پزشكى، و مراجعه به روان‏شناس، راهكارهایى براى تعدیل شب ادرارى كودكان وجود دارد؟
بله، براى تعدیل شب ادرارى كودك مى‏توانید نكات ذیل را به كار بندید:
1. عدم فشار به كودك براى ترك شب ادرارى؛
2. آگاهى دادن: فرزند شب ادرار، نگران دانشگاه و خوابگاه دانشجویى، و ازدواج و زندگى زناشویى است. به او آگاهى و اطمینان دهید كه مشكلش مقطعى است و از بین خواهد رفت؛
3. تصحیح بینش كودك: كودك مبتلا به شب ادرارى، نرفتن به اردو، مسافرت جمعى، و محرومیت از خوابیدن در منزل دوستان و نزدیكان را محرومیت‏هاى بزرگى مى‏داند. شما مى‏توانید بینش او را تصحیح كنید و بگویید كه افراد بسیارى شب ادرارى ندارند؛ اما به اردو و مسافرت هم نمى‏روند و شب را در منزل دوستان و نزدیكان نمى‏خوابند؛
4. محدود كردن میوه‏هاى ادرارزا مثل هندوانه و مایعات مثل چایى و آبمیوه پس از شام (نوشیدن آب، و یك استكان چایى، دو ساعت قبل از خواب اشكالى ندارد)؛
5. محدود كردن غذاهاى پر ادویه، سرخ كردنى‏ها، كالباس و سوسیس، رب، ترشى‏ها، پفك، سس، غذاهاى خیلى شیرین، رنگ‏هاى مصنوعى موجود در غذا، و خوراكى‏هاى كافئین‏دار (چایى پر رنگ، نوشابه، شكلات كاكائویى، قهوه، نسكافه و...) و در برخى كودكان، محدودیت در مصرف لبنیات به جهت حساسیت آن‏ها به مواد لبنى. توجه داشته باشید كه محدود كردن این خوراكى‏ها نباید با زور و اهرم فشار باشد. سعى كنید رژیم غذایى مطلوب را بین همه اعضاى خانواده فرهنگ كنید؛
6. خوردن غذاهاى جامد و كم نمك در شب؛
7. پرهیز از هیجانات پیش از خواب: در شب (به ویژه دو ساعت قبل از خواب) از بازى‏هاى خشن و هیجانى كه آمیخته‏اى از ترس و لذت را در او بر مى‏انگیزد بپرهیزید؛
8. تخلیه مثانه قبل از خواب: كودك را تشویق كنید تا یك بار قبل از ورود به بستر، و یك بار پیش از خواب افتادن به دستشویى برود و مثانه را تخلیه كند؛
9. بیدار كردن در طول شب: او را در طول شب، دو بار از خواب بیدار كنید تا به دستشویى برود (دو ساعت بعد از خواب و دو ساعت پیش از بیدار شدن، زمان‏هاى مناسبى هستند). از بیدار كردن‏هاى مكرر در طول شب بپرهیزید. براى كودك بالاى 8 سال مى‏توانید در همین دو زمان، ساعت كوك كنید (البته با صداى آرام) تا با صداى آن بیدار شود. در این صورت، پس از 1 تا 2 ماه شرطى مى‏شود و مى‏تواند همان زمان‏ها بدون زنگ ساعت بیدار شود
10. تقویت عضلات مثانه: كودك را تشویق كنید تا در طول روز، آب و مایعات بیشتر بنوشد و ادرار خود را تا 30 دقیقه نگه دارد. این كار كه به آن، تمرین «كشش مثانه» مى‏گویند، ظرفیت مثانه را افزایش مى‏دهد و عضلات آن را تقویت مى‏كند و براى كودكانى كه مثانه آن‏ها كوچك است یا ماهیچه‏هاى «اسفنكتر» (ماهیچه‏هایى در بخش انتهایى مثانه) كه جلو خروج ادرار از مثانه را مى‏گیرند، ضعیف هستند، مفید خواهد بود.
این عمل باعث مى‏شود كه در حالت خواب نیز مقاومت مثانه بیشتر شود و به مجرد كمى فشار به ماهیچه‏ها، باز نشود (این تمرین را حدود 6 ماه ادامه دهید). همچنین به او بیاموزید كه هنگام ادرار در دستشویى، بر آغاز و اتمام ادرارش كنترل داشته باشد؛ یعنى آن را چند بار قطع و وصل كند.

320 ـ آیا استفاده از زنگ اخطار شب ادرارى، براى درمان این مشكل مناسب است؟
امروزه، وسایلى براساس اصل شرطى سازى ساخته شده‏اند كه در روان‏شناسى به آن، ساز و كار «زنگ و بالشتك» (bell and pad) مى‏گویند كه براى درمان شب ادرارى از آن‏ها استفاده مى‏شود.
استفاده از این وسیله را نخستین بار در سال 1904 میلادى، پزشك آلمانى متخصص كودكان به نام پفلاندر (Pflander) پیشنهاد كرد.
نمونه‏هایى از این وسایل، ابزارى مانند شلوار زنگ‏دار است كه به كودك مى‏پوشانند و صفحه زنگ‏دار حساس به رطوبت كه زیر ملافه تشك قرار مى‏گیرد و با رسیدن ادرار به آن‏ها زنگ مى‏زنند. گاهى كار زنگ را چراغى انجام مى‏دهد كه صفحه حساس به رطوبت متصل است و نور آن مستقیم به چهره كودك مى‏تابد و او را بیدار مى‏كند.
كودك پس از بیدار شدن، ادرار خود را متوقف مى‏كند و به توالت مى‏رود (در این فاصله، بستر كودك عوض مى‏شود) با تكرار این عمل، به تدریج مقدار ادرار دفع شده كودك كمتر خواهد شد و پس از 2 تا 3 ماه، بیشتر كودكان قبل از به صدا درآمدن زنگ بیدار مى‏شوند و پر شدن مثانه، خود به علامتى براى بیدار كردن كودك از خواب تبدیل مى‏شود.
اگر فرزند شما به مدت 14 شب پیاپى بستر خود را خیس نكرد مى‏توانید وسیله را بردارید.
اگر مایل هستید از این ابزار استفاده كنید، آن را براى كودكان بسیار حساس و كودكان زیر 7 سال به كار نگیرید.

nooredideh.com

کپی کردن مطالب سایت با ذکر منبع (www.nooredideh.com) بلامانع است